گوردخمه های سماقان

گوردخمه های صخره ای سُماقان مجموعه اتاق های سنگی سُماقان در روستای کوچک سماقان، از بخش‌ های شهرستان شاهین دژِ استان آذربایجان غربی‏ هستند که در گوشه جنوبی کوهی موسوم به فرهاد تراش و در دامنه نزدیک به ۱۰ متری کوه پدیدار شده اند.

گوردخمه های سماقان در ۱۵ کیلومتری غرب شاهین دژ واقع شده است که ۱۷ اتاق کنده شده در دل کوه با یک تراس بسیار جالب با منظره قابل توجه در بالای کوه در مجاورت روستای سماقان می باشد . گوردخمه سماقان از آثار جالب توجه این منطقه بوده و متعلق به هزاره اول قبل از میلاد است. این مکان در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۳۸۶ به ‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و از جاذبه های گردشگری استان آذربایجان غربی محسوب می شود.

گوردخمه های سماقان

گوردخمه های صخره ای سُماقان مجموعه اتاق های سنگی سُماقان در روستای کوچک سماقان، از بخش‌ های شهرستان شاهین دژِ استان آذربایجان غربی‏ هستند که در گوشه جنوبی کوهی موسوم به فرهاد تراش و در دامنه نزدیک به ۱۰ متری کوه پدیدار شده اند. مجموعه گوردخمه‌ های سُماقان دارای هفت ‏اتاق سنگی با نقشه مستطیل شکل است که بلندای (ارتفاع) ورودی آنها کم و نزدیک به نیم متر است. بلندای درونی چهاراتاق کمابیش ۱.۸۰سانتی متر، دو اتاق دیگر ۱.۶۰ سانتی متر و یکی از اتاق ها ۱.۹۵ سانتی متر است که با فاصله کمی از یکدیگر در دل کوه کَنده شده اند. گمان می رود که این مجموعه در آغاز کاربری آرامگاهی داشته، ولی در دوره های پس از آن به منزله جایگاه مسکونی هم مورد استفاده قرار گرفته است. علاوه بر دارا بودن منظره فوق العاده بر بالای آن حصاری به شکل برج و بارو از هزاره اول قبل از میلاد باقی مانده که ارتفاع آن بیش از ۳ متر و طولی در حدود ۵۰ متر (بطور تقریبی) با برجهای نیم دایره ای شکل وجود دارد که جنبه تدافعی داشته است. به نظر کارشناسان باید با احتیاط گفته شود که این مجموعه سبک آشنای معماری گورخانه های سنگی در نیمه نخست هزاره یکم پیش از میلاد را به نمایش می ‌گذارد. آنچنان که در طول های جغرافیایی غربی تر وابسته و منسوب به اورارتوهاست و در بخش هایی هم می ‌تواند از آنِ مادها شناخته شود.

گوردخمه های سماقان

معضلات

این مکان همواره مورد تعرض سودجویان واقع شده و متاسفانه چندان توجهی به آن نمی شود.دود مشکی رنگی که بخشی از آن ناشی از روشن کردن آتش از سوی افراد سودجو و نابخرد در درون گوردخمه ها بوده، سراسر اتاق ها و دیوارها به ویژه سقف را در برگرفته و فضای درون اتاق ها را تاریک کرده و به این یادمان ارزشمند ملی آسیب رسانده است.
اما کَند و کاوهای غیرمجاز از سوی سوداگران و قاچاقچیان اموال فرهنگی به انگیزه پوچ و خیال انگیز یافتن گنج که به گونه بسیار گُسترده در جای جای این گوردخمه‌ها به چشم می خورد، افزون بر صحنه زشت و زننده ای که به یادگار گذاشته است، آسیب های فراوان و دلخراشی را به این گوردخمه های صخره ای رسانده که دل هر دوستدار میراث ایرانی را به درد می آورد.

گوردخمه های سماقان

سخن در خور نگرش این است که بیش از ۱۵ کَند و کاو غیرمجاز در درون گوردخمه هایی که بسیار سخت گذر نیز بوده، انجام گرفته و این موضوع بیانگر رها شدن این یادمان ملی در گوشه ای به حال خود است. همچنین در یکی از گورخانه ها که بسیار کوچک تر و سخت گذرتر از دیگر گورخانه ها بوده و سقف آن نیز به اندازه ای است که جای ایستادن هم ندارد، کف اتاقک آن از سوی افراد سودجو و فرومایه با قلم و چکش، نزدیک به یک متر و در چند روز کَنده و گود شده که نشان دهنده نبود سرکشی های پیاپی یگان حفاظت میراث فرهنگی در آن منطقه است. از سویی، این اقدام ساختار و کالبد گورخانه را به هم زده و آسیب های برگشت ناپذیری را برجای گذاشته است.

دست اندازی ها به گوردخمه ‌های صخره ای «سُماقان» به اندازه ای است که نمی توان به تک تک آن‌ها پرداخت! این آسیب های وارده ساختار کلی اثر را از میان برده و در آینده کار را برای بررسیهای باستان شناختی سخت و دشوار خواهد کرد. دردناک تر آنکه تا کنون هیچ گونه پژوهش و بررسی علمی باستان شناختی درباره این یادمان ملی انجام نگرفته است و حتی بیشتر باستان شناسانی که بر روی آثار صخره ای و یادمان های باختر ایران کارهای پژوهشی انجام داده اند، گوردخمه های صخره ای «سُماقان» را تا کنون ندیده اند و دانسته های ما در مورد این یادمان ارزشمند، بسیار اندک و ناچیز است و همین موضوع کار پاسداری و حفاظت از آن را حساس تر و پر اهمیت تر خواهد کرد. هرچند این یادگار باستانی دور از دسترس بوده و در منطقه‌ای ناشناخته و پَرت جای گرفته است.

گوردخمه های سماقان

یکی از موضوع هایی که باید مورد نگرش مدیران و سرپرستان (مسئولان) میراث فرهنگی شهرستان شاهین ‌دژ قرارگرفته و روی آن کار شود، فعال کردن انجمن‌های دوستدار میراث فرهنگی در میان روستاییان و بومیان منطقه های پیرامون آن است. همچنین میراث فرهنگی باید کلاس های آموزشی برای توجیه دهیاران و بخشداران روستاها برگزار کند و از آنان بخواهد تا پاسداری و حفاظت از یادگارهای تاریخی و فرهنگی را در برنامه های خود جای داده و هر ماه گزارش عملکرد خود را به میراث فرهنگی دهند. از سویی، برنامه های تشویقی و کارگاه های آموزشی برای علاقه مندی بومیان و روستاییان نسبت به یادمان های تاریخی در دستور کار قرار گیرد زیرا تنها کسانی که می توانند از یادمان های تاریخی به ویژه دور از دسترس و ناشناخته پاسداری و نگهداری کنند، خود مردم آن منطقه و روستاییان هستند. این کار به هیچ روی رخ نخواهد داد مگر اینکه ارزش و اهمیت یادمان های تاریخی برای آنان آشکار و بازگو شود و آگاهی های علمی و دانش مردمان بومی افزایش پیدا کند.

مهرداد ملک زاده، باستان شناسی که پژوهش های گسترده ای روی دوره ماد انجام داده است، پس از دیدن نگاره های (عکس ها) آن درباره گاه‌.نگاری این گوردخمه‌ها گفت: «باید با دوراندیشی (احتیاط) گفته شود که این مجموعه سبک آشنای معماری گورخانه های سنگی در نیمه نخست هزاره یکم پیش از میلاد را به نمایش می گذارد. آنچنان که در طول هایی جغرافیایی غربی تر وابسته و منسوب به اورارتوهاست و در بخش هایی هم می تواند از آنِ مادها شناخته شود».

گوردخمه های سماقان

ملک زاده در پاسخ به این پرسش که آیا می توان این گورخانه ها را به دوره تازه تر مانند فراهخامنشی نسبت داد، گفت: «در این زمینه کوشش‌هایی شده است، ولی ما به یک بررسی سبک شناسی میدانی بسیار جدی نیازمندیم زیرا وسیله ای به نام «شانه» سنگ تراشی از نیمه دوره هخامنشی و شاید دوره داریوش یکم با آغاز دوره کلاسیک در معماری هخامنشی، جایگزین قلم و تیشه شده و جای آن را می گیرد. از همین روی، در هر کجا که سازه ‌هایی با شانه سنگ تراشی ساخته شده باشد، در پیوند با دوره پس از داریوش است. این نیز، دیدگاه برخی از باستان شناسان آلمانی و سوئدی است. به همین انگیزه در تاریخ گذاری برخی از گورخانه‌های سنگی غربی که پیشتر آن را وابسته به دوره مادها می دانستند، تردیدهایی پدید آمده است.

گوردخمه های سماقان

اما این موضوع وابسته به بررسی میدانی و از نزدیک است تا بتوان شیوه سنگ‌تراشی این سازه را شناسایی کرد و رَدِ قلم و تیشه را روی آن ببینیم. یعنی باید دید که آیا خط های موازی با یک دیگر که بر اثر ضربه خوردن پدید می آید در این‌جا وجود دارند یا اثر شانه سنگ تراشی است که روی سازه‌ها دیده می شود. با این همه، ما دقیق و به استواری نمی توانیم درباره گاه‌نگاری این مجموعه سخنی را بازگو کنیم، زیرا نیازمند بررسی های میدانی گُسترده و پژوهش‌های باستان شناختی است. همچنین باید با سازه ‌های آشنای هم دوره خود سنجیده شود تا بتوان به یک تاریخ گذاری نِسبی و تقریبی دست یافت».

گوردخمه های صخره ای «سُماقان» یا فرهاد تراش روزگار اندوه باری را سپری می کنند، کاش فریاد رَسی پیدا شود… و ای کاش کمی با آن مهربان باشیم و نگذاریم بیش از این هویت و شناسنامه ملی ما خدشه دارتر شود.

گوردخمه های سماقان

گوردخمه های سماقان

گوردخمه های سماقان

منبع:سیـری در ایـران

نظر بدهید

توجه داشته باشید که آدرس ایمیل نمایش داده نمی شود.

توجه داشته باشید پس از تایید نمایش داده می شود