پیراهن طلسمات لباس جنگجویان صفوی

پیراهن طلسمات همان طور که نامش نشان می دهد، پوشاکی با نوشته ها، آیات، ادعیه و اوراد مختلف است که مفهومی درباره رفع بلا دارند.

 از جمله نگاره هایی که بر روی این لباس به چشم می خورد، می توان به شیر و خورشید، شیر، ترنج، چلیپا و قندیل اشاره کرد که همگی از لحاظ مفهومی با کاربرد پیراهن هماهنگی دارند. جالب است بدانید بنا به بررسی کارشناسان، این پیراهن مربوط به اواخر دوره صفوی و اوایل دوره زندیه است و بنابراین بیش از ۲۰۰ سال قدمت دارد.پیراهن طلسمات(رزم) موجود در گنجینه سلاح آستان قدس رضوی یکی از آثار ارزشمند فرهنگی وهنری دوره اسلامی به شمار می آید که به علت دارا بودن مشخصات خاص یکی از نماد های فرهنگی، اعتقادی است که قدمت آن به دوره زندیه می رسد.

طلسمات

پیراهنهای طلسماتی از جمله آثاری هستند که در حوزه باستان شناسی دین موردتوجه کارشناسان ومحققان می باشند. قدیمی ترین نوع این پیراهن ها مربوط به عصر صفویه و به باور عامه دارای کاربردهای مختلفی از جمله: حفاظت در برابر بیماریها وبلایای طبیعی، کسب شأن و مقام اجتماعی، محافظت در صحنه رزم، قدرت گرفتن در مقابل دشمنان و آمرزش درجهان آخرت بوده است. هر یک از آنها با آیات قرآنی، ادعیه وجداول طلسمات با حروف واعداد ابجد و گاهی اشعار و نقش های نمادین تزیین شده که نشان دهنده کاربرد آن است . پیراهن طلسماتی گنجینه آستان قدس رضوی با هدف کلی بررسی دلایل رویکرد انسان به تهیه این نوع لباسها وجایگاه اعتقادی آن در دوره اسلامی ودر نهایت معرفی آن مورد ارزیابی نسبتا” دقیق قرار گرفته است. دراین پژوهش با استفاده از مطالعات میدانی وکتابخانه ای سعی شده است که این اثر از نظر نوع خطوط ، تزئینات ونقش های نمادین ،نوع و موضوع کتیبه ها واشعار و …به دقت مورد بررسی قرار گرفته و جنبه های تاریخی، کاربردی و نمادین آن مشخص شود.

در این مطلب می خوانید :

کاربرد پیراهن‌های طلسماتی

برای پیراهن طلسماتی در متون مختلف تاکنون کاربردهای خاص منظور نشده است اما شواهد امر و نیز آیات و ادعیه به کار رفته برای برخی از آنها ما را به نحوه کاربردشان راهنمایی می‌کند. با توجه به اینکه اغلب نمونه‌های موجود در موزه‌های ایران مستعمل است نشان می‌دهد که از این لباس فرد یا افرادی خاص استفاده می‌نموده‌اند. مجموعه آیات و ادعیه به کار رفته بر روی این آثار نیز می‌تواند کمک مهمی در شناسایی علت کاربرد آنها باشد. در بعضی از نمونه‌ها آیات و ادعیه به کار رفته به منظور تقویت قوای روحی برای شرکت در جنگ و نبرد، حفاظت از ضربه‌های دشمن و نیز احتمالاً پنهان شدن از دید دشمن است. در برخی نمونه‌های دیگر، که کاربرد طبی داشته آیات و ادعیه (حرزها و حجاب‌ها) به منظور محفوظ ماندن از انواع بلایا (مانند امراض، قحطی، زایمان سخت، مرگ ناگهانی) به کار رفته است. همچنین نمونه‌هایی وجود دارد که فقط برای جلب محبت دیگران و یا رسیدن به مقام و منصب اجتماعی – مانند نمونه‌های آفریقای غربی- تهیه می‌شده است. امروزه هنوز در بعضی منازل پارچه‌هایی به عنوان حلقه یاسین معروف هستند و بر روی آن دعاها و آیاتی برای حفظ جان استفاده‌کننده نوشته شده وجود دارند و پارچه‌هایی که به عنوان برد یمانی معروف هستند نیز از آیات و ادعیه پوشیده شده‌اند و هنگام دفن میت بر روی کفن پیچیده می‌شوند که به منظور تیمن و تبرک برای حفظ از عذاب در جهان دیگر و بخشوده شدن از گناهان تهیه می‌شوند.

انواع پیراهن‌های طلسماتی

الف) پیراهن‌های دوره صفوی: این نمونه‌ها معمولا” در هیئت کلی مربع شکل هستند، تزئینات نوشتاری روی آن ها ادعیه مرتبط با مذهب تشیع و اسامی دوازده امام و جداول اعداد و طلسمات و منتخبی از آیات مبارک قرآن کریم است. استفاده از رنگ در آنها بسیار محدود است.

یک نمونه تاریخ‌دار از این نوع پیراهن در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود که نام شاه عباس صفوی بر آن نوشته شده است، وکاربردآن احتمالا” رزمی است.

طلسمات

ب) پیراهن‌های عثمانی: از این پیراهن‌ها تعداد زیادی در موزه‌های ترکیه ( توپقاپی و دلمه باغچه) موجود است که بعضی نمونه‌های آنها بلند و جلو باز و تعدادی کوتاه هستند. بر روی آنها جدول‌های طلسمات به اندازه‌های گوناگون ترسیم شده و علاوه بر سمبل‌ها و علائم نمادین، منتخبی از دوازده سوره قرآن کریم و اسماء الهی نوشته شده است.
قدیمی‌ترین نمونه این پیراهن‌ها برای شاهزاده عثمانی سام سلطان تهیه شده که از ۱۴۷۷ م تا ۱۴۸۰م به طول انجامید ویک نمونه دیگر برای صدر اعظم قره مصطفی پاشا در ۱۶۸۴م ساخته شده که وی در سال ۱۶۸۷م در این پیراهن در بلگراد دفن شده و یک نمونه مهم باقی مانده برای سلطان سلیمان باشکوه (۱۵۶۶ ـ ۱۵۲۰م) با کاربرد رزمی به سفارش همسرش تهیه شد

ج) پیراهن‌های طلسماتی گورکانیان هند: به این نوع پیراهن‌ها که در سرزمین هندوستان و در قرون ۱۶ و ۱۷ م تهیه شده قرآن جامه نیز می‌گفتند و در برخی نمونه‌های متمایز آن جدول‌های اعداد و طلسمات به کار نرفته است، به طور مثال در یک نمونه از آنها ۱۱۴ سوره قرآن کریم و ۹۹ اسم اعظم(اسماءالهی) به کار رفته است. رنگهای آن شامل (سیاه، قرمز، آبی و طلایی) و مدالها و نشانه‌های تزئینی در آنها مشابه و همگون است. اغلب نمونه‌های آنها بدون تاریخ است. تاکنون یک نمونه تاریخ‌دار و یک نمونه متفاوت از بقیه مشخص شده که در قسمت جلو از بالا تا پایین باز است.

توپقاپی

د) پیراهن‌های طلسماتی آفریقای غربی: این پیراهن‌ها دارای یک زیر جامه متشکل از یک پیراهن و زیر شلواری و یک پیراهن بی‌آستین است و چندین محفظه کوچک چرمی (حرز) که احتمالاً حاوی آیاتی از قرآن کریم بوده و به قسمت داخلی بعضی از این جامه‌ها دوخته شده است. روی این پیراهن‌ها نیز با جدول‌های طلسمات که از حروف و علائم و یا نشانه‌های رمزی ساخته شده و ادعیه و استغاثه به درگاه خداوند، نام‌ خلفای راشدین و نام‌های فرشتگان و اسماء الهی همراه با اعداد ابجد آن ترسیم شده است

لباس رزم گنجینه سلاح آستان قدس

پیراهن طلسماتی گنجینه سلاح آستان قدس به عنوان یک اثر ارزشمند فرهنگی قابل مطالعه است. این اثر نسبت به نمونه‌های شناخته شده دیگر دارای ویژگیهایی است که آن را از سایر موارد مشابه متمایز می‌کند. این ویژگیها شامل نقوش نمادین روی آن است که ریشه در قدیمی‌ترین اندیشه و اسطوره‌های ایرانی دارد که در دوره اسلامی با فرهنگ آن درآمیخته و تداوم یافته است. این پیراهن به صورت یک تونیک گشاد با آستین بلند است. طول آن ۹۳ سانتیمتر و پهنای آن در پایین پیراهن تا ۱۰۲ سانتیمتر می‌رسد. جنس آن از کتان و از ده قطعه به ابعاد مختلف تهیه شده که به وسیله دوخت ساده و مورب و با پس دوزی به هم متصل شده‌اند.
قطعه اصلی لباس که قسمت پشت و جلو آن را تشکیل می‌دهد به عرض ۴۷ سانتی‌متر و طول ۱۸۶ سانتی‌متر است که قطعات دیگری برای آستین‌ها، گوشه‌های زیر بغل و پهلوهای لباس به آن دوخته شده و آن را به حالت ذوزنقه‌ای شکل درآورده است.
در وسط محل سر شانه‌ها یک نیم دایره برای گودی یقه تعبیه شده که از وسط آن در جلو لباس شکافی به طول ۴۱ سانتی‌متر باز شده، تمام این قسمت دارای سیجافی به پهنای ۵/۱ سانتی‌متر می‌باشد. در قسمت زیر بغل یک مرغک یا مغزی دوخته شده که از قطعه پارچه مربع شکلی به ضلع ۱۶ سانتی‌متر استفاده شده است.
تزئینات لباس شامل طرح‌های طوماری است که داخل آن آیات و ادعیه و احادیث به خطوط ثلث به قلم مشقی و مشقی جلی و نسخ تحریری به قلم کتابت خفی و جلی نوشته شده ، نقوش هندسی و تزئینی و برخی از نقشها مانند شیر و خورشید (جلو لباس) شیر (پشت لباس)، ترنج به شکل سرو و چلیپا (جلو لباس) و قندیل (پشت لباس) جنبه نمادین و از نظر مفهومی با دعاهای نوشته شده در داخل یا اطراف آن هماهنگی دارد. همچنین تعداد چهل جدول طلسمات و اعداد از لوح ۴*۴ تا لوح ۱۸*۱۸ نقش شده رنگ زمینه پارچه نخودی و رنگهای به کار رفته برای خطوط و نقوش روی آن سیاه، قرمز روشن و تیره، نارنجی (شنجرفی) سبز سیلیویی تیره و روشن، لاجوردی روشن و تیره و زرد ارغوانی می‌باشد.
تکنیک ساخت این لباس قلمکار، قلمی است ( روحفر،۱۳۸۰؛ علائی، ۱۳۴۸) و بافت پارچه به صورت ساده انجام گرفته و خوشبختانه با وجود گذشت بیش از دو قرن از تهیه آن، دارای تار و پود محکم و مقاوم است. بر روی آستین این لباس (جلو) نقش شیر و خورشید و جداول طلسماتی ترسیم شده و آیات و ادعیه نوشته شده نشان دهنده تأکید بر خواسته‌های استفاده‌کنندگان، که همانا پیروزی و قدرت یافتن در مقابل دشمنان و حفاظت در مقابل خطرات می‌باشد.

پشت پیراهن جلوی پیراهن

پشت لباس روی آستین‌ها نقش شیر (بدون خورشید) ترسیم شده که در زمینه آن دعاهای حرز و حجاب، ائمه اطهار(ع) و دعاهایی با مضمون درخواست یاری و کمک از خداوند متعال در جنگ و غلبه بر پیروزی بر دشمنان نوشته شده است. از طرفی کاربرد نقش‌های نمادین مانند: نقش ترنج به شکل سرو در دو پهلوی جلو و پشت لباس به عنوان نمادی از آرزوی سلامتی و سر زندگی و جاودانه بودن زندگی و محصور نمودن و حفظ بدن از هر گونه عامل مرگ و نیستی و نقش گلهای شش پر که در فرهنگ ایرانی همیشه به عنوان نماد خورشید و زندگی تصویر می‌شده تأکید بر امر جاودانگی زندگی می‌باشد. نقش ترنج به شکل صلیب در جلو لباس (زیر شکاف یقه) که شباهت بسیاری به دسته شمشیر دارد دارای ایستادگی و صلابت و القاءکننده قدرت است. همچنین جداول اعداد و طلسمات نقش شده بر روی این لباس به منظور تقویت قوای روحی و اجابت خواسته‌ها، سعادت و نیکبختی، در امان ماندن از مکر و حیله دشمنان، رهایی از مشکلات، سبک کردن سنگینی آهن (زره)، ترساندن دشمن و جلب احترام، حفاظت و در امان ماندن از بلایا، پنهان شدن از دید دشمنان و حفاظت از ضربه تیغ دشمنان (تیغ‌بند)، درخواست ادای دین و سعادت و سلامت به کار رفته است و ارتباط نزدیکی با متن دعای اطراف آن دارد. با توجه به کاربرد نمادهای شجاعت و قدرت و جاودانگی مانند شیر و خورشید و سرو، همچنین متن کتیبه‌های آن شامل سوره‌های فتح، نور، یاسین، جمعه، ملک، طارق، عصر، نصر، معذوتین و آیات: نصرالله من الله و فتح قریب و آیه الکرسی، دعاهای: جوشن کبیر، جوشن صغیر، ناد علیاً مظهر العجائب و حرز و حجاب امامان معصوم، همچنین دعاهایی که اشاره مستقیم به جنگ و جهاد با دشمن و درخواست پیروزی بر آنها دارد و جداول طلسمات و اعداد که در همین ارتباط نوشته شده، می‌تواند این پیراهن برای رزم تهیه شده باشد. از طرفی مضمون متن کتیبه شعری آن که به این شرح است:

من صرفه برم که بر صفم اعداء زد

مشتی خاشاک لطمه بر دریا زد

ما تیغ برهنه‌ایم در دست خدا

شد کشته هر آنکه خویش را بر ما زد

لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار

بیانگر آن است که ممکن است استفاده‌کننده یا سازنده یا سفارش دهنده اثر به نحوی مرتبط یا متأثر از بعضی فرق صوفیه همزمان با خلق اثر باشد.

قدمت تاریخی اثر

از نظر دوره زمانی چون امکان انجام آزمایشهای فنی برای تعیین قدمت اثر وجود نداشت به استناد سبک نقوش و خطوط روی آن می‌توان آن را مربوط به دوره زندیه دانست. یکی از نقش های تعیین کننده درارزیابی تاریخی این اثرنقش شیر و خورشید است. قائم مقامی در پژوهشی که در مورد تطور نقش شیرو خورشید انجام داده، این تحول را در شش مرحله طبقه بندی کرده که در این لباس نقش شیر و خورشید با مرحله دوم تطبیق دارد( قائم مقامی، ۱۳۴۸، ص۲۵۹-۲۸۲)[۴] در این مرحله وی نقش شیر و خورشید را در یازده عدد سکه مربوط به تاریخ های: ۱۰۴۱ تا ۱۱۳۸ و یک عددسنگ قبر مربوط به تاریخ ۱۱۶۵ هجری درحالیکه شیر در حال حرکت از سمت راست به چپ و بالعکس با خورشید در حال طلوع از پشت شیر می باشد بررسی و طبقه بندی کرده است.همچنین در تعیین قدمت این اثر مقایسه نقش های نمادین آن مانند نقش شیر و ترنج سروی شکل( که هرکدام دو بار درپشت و جلو لباس تکرار شده)همچنین نقش ترنج های متداخل در لبه آستین ها و پایین لباس با نقوش به کار رفته درتزیینات برخی بناهای دوره زندیه(در شهر شیراز) است. بررسی هنر دوره زندیه با تکیه بر آثار موجود در مجموعه زندیه (ارگ کریمخانی، عمارت کلاه فرنگی و…) نشان دهنده تاثیر قوی هنر قبل از اسلام در این دوره است. شواهد این امر، کاربرد سنگ های حجاری شده در ستون ها و ازاره بنا( در برخی امضاء حجار نیز دیده می شود) و درعناصر معماری مانند حوض یا آب نما های T شکل و نقوش گیاهی خصو صا” درخت سرو که در دوره زندیه بیشتر نقش نمادین آن استفاده شده می باشد.
نقش شیرهای غران با دهان باز در حال حرکت از سمت راست به چپ و بالعکس در حالیکه دم شیر بر روی پشتش برگشته بر پیشانی آرامگا ه های منسوب به اردشیر دوم و اردشیر سوم(تصویر۶ و ۷ ) در تخت جمشید با نقش شیر بر روی آستین(پشت لباس) (تصویر ۵ ) قابل مقایسه است. این نقش می تواند به عنوان نماد سلطنت و قدرت برای تزئین این اثر خاص الهام گرفته و استفاده شده باشد.

اردشیر دوم

تصویر۵: آرامگاه منسوب به اردشیر دوم تخت جمشید

شیرهای غران

تصویر ۶: نقش شیر روی آستین پشت لباس

شیرهای غران

تصویر ۷ : نقش شیرهای غران در حال حرکت، حجاری شده بر پیشانی آرامگاه ( نمای نزدیک)

نقش ترنج سروی شکل برروی لباس (تصویر۸) قابل مقایسه با نقش مشابه آن در حجاری های ازاره سنگی نمای بیرونی عمارت کلاه فرنگی (ساختمان فعلی موزه ملی پارس) (تصویر۹) و همین نقش در تزیینات داخل حمام ارگ کریم خانی(تصویر۱۰) است.

لباس رزم

تصویر۸. نقش سرو بر روی لباس رزم

کلاه فرنگی

تصویر۹. نقش سرو درازاره سنگی عمارت کلاه فرنگی

نقش سرو

تصویر۱۱. نقش سرو در حجاری های تخت جمشید

نقش سرو

تصویر۱۰. نقش سرو در تزئینات ارگ کریمخانی

همچنین نقش متداخل بر پایین لباس (تصویر۱۲) و لبه آستین ها قابل مقایسه با نقش مشابه آن در تزیینات داخل حمام ارگ کریم خانی (تصویر۱۳) است.

طلسمات

تصویر۱۲. نقش متداخل پایین لباس رزم

طلسمات

تصویر۱۳. نقش متداخل در تزئینات داخل حمام ارگ کریمخانی

باتوجه به موارد ذکر شده این اثر می تواند مربوط به دوره زندیه و به احتمال قریب به یقین در منطقه فارس و از آنجا که این گونه آثار برای استفاده عموم مردم نبوده پیراهن مورد بررسی در این پژوهش برای یکی از دولتمردان همین دوره تهیه شده باشد.

مقایسه لباس با نمونه های دیگر
این لباس با نمونه‌های موجود در موزه‌های گنجینه هنر اسلامی در تهران، موزه شیخ شهاب‌الدین اهری، موزه دلمه باغچه، کلکسیون ناصر خلیلی، کاخ ورسای و خزانه آستان قدس مقایسه شد که نتایج آن به این شرح طبقه‌بندی شده است:
الف) تمام پیراهن‌های مورد بررسی قرار گرفته در این تحقیق از نظر جنس از کتان و کرباس ریزبافت و فقط یک نمونه از ابریشم (موزه اهر) تهیه شده است.
ب) از نظر تزئینات همه آنها دارای نقوش و طرحهای هندسی، گیاهی، تزئینی و کتیبه‌دار هستند.
ج) بیشتر آنها دارای جداول اعداد و طلسمات هستند. فقط در یک نمونه موجود در خزانه آستان قدس، جدول اعداد و طلسمات مشاهده نمی‌شود.
د) از نظر رنگهای به کار رفته، رنگهای مشکی، لاجوردی، قرمز، سبز و زرد زعفرانی در بیشتر نمونه‌ها استفاده شده و در برخی از آنها از دو یا سه رنگ استفاده شده است.
هـ) از نظر ابعاد، نمونه‌های بررسی شده داخل ایران دارای حداکثر ۹۳ سانتیمتر درازا و نمونه‌های خارج از ایران دارای حداقل ۱۴۰ سانتیمتر درازا می‌باشد.
و) از نظر نوع کتیبه، در تمام آنها متن‌های قرآنی و ادعیه وجود دارد و در بیشتر آنها اسماءالحسنی نیز نوشته شده است. اما یک نمونه آن دارای یک کتیبه شعر فارسی ( لباس رزم موزه آستان قدس) و یک نمونه دیگر دارای ماده تاریخ و نام استفاده کننده (پیراهن فتح گنجینه هنر اسلامی) است.
ز) از نظر نوع خط، در بیشتر لباسهای مورد بررسی، کتیبه‌ها به خط ثلث، نسخ و به قلم جلی و خفی و غبارنویسی انجام گرفته و فقط در یک نمونه، از خط معلقی (پیراهن فتح گنجینه هنر اسلامی) و در یک نمونه دیگر از خط رقاع (مجموعه خلیلی ) استفاده شده است.

آدرس موزه مرکزی آستان قدس: مشهد، حرم امام رضا (ع)، صحن کوثر، موزه مرکزی آستان قدس، طبقه دوم، گنجینه سلاح

منبع:سیـری در ایـران

نظر بدهید

توجه داشته باشید که آدرس ایمیل نمایش داده نمی شود.

توجه داشته باشید پس از تایید نمایش داده می شود